Müəllif: Elxan Huseynli
Bu gün həyatımızın hər sahəsinə nüfuz edən süni intellekt (AI), əslində çox sayda uğur və sınaqla dolu uzun bir keçmişə malikdir. Xüsusilə son illərdə baş verən sıçrayışlar, bu texnologiyanı elmi fantastika janrından çıxararaq gündəlik həyatımızın əvəzolunmaz alətinə çevirdi.
1. Təməl dövrü: İdeyanın doğuşu (1943 – 1956)
Hər şey 1943-cü ildə Uorren Mak-Kallok və Volter Pittsin “süni neyron” modelini təqdim etməsi ilə başladı.
- 1950: Alan Turing “Computing Machinery and Intelligence” məqaləsini dərc etdi və məşhur Turinq testini təklif etdi. Bu test bir maşının insan kimi düşünüb-düşünmədiyini ölçmək üçün hələ də bir etalondur.
- 1956: Dartmut konfransında Con Makarti tərəfindən rəsmi olaraq “süni intellekt (Artifeecial intelligence – AI)” termini işlədildi. Bu il sahənin rəsmi doğum tarixi hesab olunur.
2. İlk addımlar və texniki çətinliklər (1956 – 1997)
İlk illərdəki böyük optimizm (ELIZA kimi botların yaradılması) sonradan hesablama gücünün azlığı və məlumat çatışmazlığı səbəbindən yavaşladı.
- 1966: Dünyanın ilk chatbot-u sayılan ELIZA yaradıldı.
- 1974-1980: İlk “AI qışı” dövrü yaşandı; tədqiqatlara maraq və investisiya azaldı.
- 1997: IBM-in Deep Blue kompüteri dünya şahmat çempionu Harri Kasparovu məğlub edərək süni intellekt (AI) gücünü bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Daha çox tarixi detal üçün Britannica-nın AI bölməsinə baxa bilərsiniz.
3. Böyük verilənlər və dərin öyrənmə (2011 – 2017)
İnternetin yayılması və prosessorların güclənməsi süni intellekt (AI) sahəsində yeni bir intibah yaratdı.
- 2011: Apple Siri-ni təqdim etdi, bu da səsli köməkçilərin kütləviləşməsinə yol açdı.
- 2012: “AlexNet” neyron şəbəkəsinin uğuru ilə dərin öyrənmə (deep learning) dövrü başladı.
- 2016: Google DeepMind tərəfindən hazırlanan AlphaGo, dünyanın ən mürəkkəb oyunu sayılan “Go” oyununda dünya çempionunu məğlub etdi.
- 2017: Google tərəfindən Transformer arxitekturası təqdim edildi. Bu, müasir böyük dil modellərinin (LLM) təməl daşı oldu.
4. Generativ AI və multimodal sıçrayış (2022 – 2024)
Bu dövr süni intellekt (AI) texnologiyasının hər kəs tərəfindən istifadə edilə bildiyi bir dövrə çevrildi.
- 2022: OpenAI ChatGPT-ni istifadəyə verdi. Bu, texnologiya tarixində ən sürətli böyüyən tətbiqlərdən biri oldu.
- 2023: GPT-4 və Google Gemini (əvvəlki Bard) kimi modellər təqdim edildi. Bu modellər artıq təkcə mətni deyil, şəkilləri və kodları da anlamağa başladı.
- 2024: SORA və Veo kimi modellər mətndən yüksək keyfiyyətli videolar yaratmağa başladı. Süni intellekt (AI) artıq multimodal (səs, görüntü və mətnin birgə işlənməsi) səviyyəyə yüksəldi.
5. Müasir dövr: Agentik AI və gələcək (2025 – 2026)
2025 və 2026-cı illər süni intellekt (AI) sistemlərinin sadəcə cavab verən deyil, həm də tapşırıqları müstəqil şəkildə icra edən “agentlər”ə çevrildiyi illərdir.
- Agentik AI: Müasir sistemlər artıq mürəkkəb layihələri (məsələn, tam bir proqramın yazılması və sınaqdan keçirilməsi) insan müdaxiləsi olmadan tamamlaya bilir.
- Robototexnika inteqrasiyası: 2026-cı ildə AI modelləri humanoid robotların idarəetməsində mühüm rol oynayaraq, fiziki işlərin avtomatlaşdırılmasında yeni mərhələyə qədəm qoydu.
Nəticə
Süni intellekt (AI) tarixi bizə göstərir ki, texnologiya artıq dayanmaq bilməyən bir sürətlə inkişaf edir. Elxan Huseynli olaraq qeyd etməliyəm ki, bu təkamül həm böyük imkanlar yaradır, həm də gündəlik həyatımızı daha səmərəli edir. Digər texnoloji analizlər haqqında saytımızdakı bloq bölməsindən daha ətraflı məlumat ala bilərsiniz.