Elxan Hüseynli
Proqramlaşdırmaya başlayan çox adam eyni sualı verir: “Hansı dili öyrənim?” Mən də vaxtilə bu sualla başlamışdım. Amma 7 ildən artıq təcrübədən sonra deyə bilərəm ki, karyeranı müəyyən edən əsas şey dil deyil.
Mənim yolum 2018-ci ildə robototexnika ilə başladı, ilk layihələrim robotlar və IoT qurğuları oldu. Sonra proqram təminatına keçdim: tibbi laboratoriya analiz sistemi hazırladım, bir mühasibatlıq şirkətində proqramçı kimi işlədim, öz startapım Rentondanı qurdum. Ardınca Azərbaycan Texniki Universitetində proqramçıdan Head of Development vəzifəsinə qədər çalışdım, bu gün isə təsisçisi olduğum Xəzəroğlu Group-da məhsullar qururam. Bu yolda öyrəndiklərimdən gənc proqramçılar üçün ən vacib 7-sini seçdim.
1. Kodu yox, problemi öyrənin
Proqram təminatı sahəsində ilk böyük layihəm Dr Seyran üçün hazırladığım onlayn analiz sistemi olub. Pasiyent analiz verəndə ona istifadəçi adı və parol təyin olunur, o da nəticələrinə evdən baxa bilir. Nəticəni başa düşmək asan olsun deyə sistem hər göstəricinin yanında onun normadan yuxarı, aşağı və ya normal olduğunu göstərir, köhnə analizlər isə tarixə görə profildə qalır. Sistem illərdir aktiv işləyir və çox insan ondan faydalanır.
AzTU-dan əvvəl isə bir mühasibatlıq şirkətində proqramçı kimi işləyib mühasibatlıq sistemi ilə bağlı proqramlar hazırladım. Hər iki yerdə tez başa düşdüm ki, istifadəçi koda baxmır. Pasiyenti maraqlandıran nəticəsinin normal olub-olmadığını tez anlamaq idi, mühasibi isə hesabatın daha tez və səhvsiz hazırlanması. Yəni sual həmişə eynidir: iş asanlaşdı, yoxsa yox?
Bu gün də hər yeni layihəyə kodla deyil, suallarla başlayıram:
- Bu iş indi necə görülür?
- Harada vaxt və pul itir?
- Sistem hazır olanda nə dəyişməlidir?
Problemi düzgün anlayan proqramçı sadə kodla da böyük fayda yaradır. Problemi anlamayan isə mükəmməl kodla lazımsız bir şey qurur.
2. Kompüterin necə işlədiyini bilin
İlk robotumu 2018-ci ildə hazırlamışam, onu və sonrakı robot və IoT layihələrimi Elxan Robotics YouTube kanalında paylaşmışam. Robototexnika ilə başladığım üçün proqramı həmişə “dəmirin” üzərində işləyən bir şey kimi görmüşəm. Sensor, yaddaş, siqnal, gecikmə. Bu, sonradan böyük sistemlərdə də çox kömək etdi.
Hər kəsin Arduino ilə başlaması lazım deyil. Amma bunları bilmək vacibdir:
- Yaddaş və prosessor necə işləyir
- Şəbəkə sorğusu əslində nə edir
- Proqram niyə yavaşlayır
Framework-lər dəyişir, əsaslar isə dəyişmir. Əsasları bilən proqramçı yeni texnologiyaya da tez uyğunlaşır.
3. Verilənlər bazasını ciddi öyrənin
Gənc proqramçıların çoxu verilənlər bazasına “məlumat saxlanılan yer” kimi baxır. Real sistemlərdə isə ən çox problem məhz orada çıxır: yavaş sorğular, səhv qurulmuş cədvəllər, qarışıq məlumat.
Oracle və PostgreSQL kimi bazalarla işləyərkən gördüm ki, düzgün qurulmuş struktur və indeks bəzən aylarla yazılan koddan daha çox fayda verir.
🔹 SQL-i yaxşı bilən proqramçı hər komandada dəyərlidir.
4. Kiçik olsa da, real layihəni sona çatdırın
Kurs bitirmək və təlimata baxıb təkrar etmək faydalıdır, amma sizi proqramçı edən şey başladığınız işi bitirməkdir.
Real layihədə qarşınıza çıxan şeyləri heç bir kurs öyrətmir:
- İstifadəçi gözləmədiyiniz səhv edir
- Məlumat natamam gəlir
- Tələb yarı yolda dəyişir
Bir dost, bir kiçik biznes və ya öz ehtiyacınız üçün sadə sistem qurun və onu istifadəyə verin. Portfeldə bitmiş bir layihə on yarımçıq layihədən güclüdür.
5. Köhnə koddan qaçmayın
Karyeram boyu çox vaxt sıfırdan deyil, artıq işləyən, illərlə yazılmış sistemlər üzərində işləmişəm. Legacy sistemi dayandırmadan yeniləmək yeni sistem yazmaqdan çox vaxt daha çətindir.
Başqasının kodunu oxumaq ayrıca bacarıqdır:
- Kodun niyə belə yazıldığını anlamağa çalışın, tələsik “pisdir” deməyin
- Dəyişiklikləri kiçik addımlarla edin
- Hər addımdan sonra işlədiyini yoxlayın
Köhnə kodla işləməyi bacaran proqramçıya real şirkətlərdə həmişə ehtiyac var.
6. Kod yazmaq qədər izah etməyi də öyrənin
Proqramçıdan texniki rəhbərə keçdikcə gördüm ki, işin böyük hissəsi yazılı və şifahi ünsiyyətdir. Qərarın səbəbini izah etmək, tapşırığı aydın yazmaq, rəyə düzgün cavab vermək.
Bu gündən başlaya biləcəyiniz vərdişlər:
- Hər tapşırığı bitirəndə nə etdiyinizi 3-4 cümlə ilə yazın
- Code review-u tənqid kimi yox, pulsuz dərs kimi qəbul edin
- Bilmədiyiniz şeyi soruşmaqdan çəkinməyin
Yaxşı kod yazıb onu izah edə bilməyən proqramçı komandada həmişə bir addım geridə qalır.
7. Vəzifə böyüdükcə məsuliyyət də böyüyür
Proqramçı, baş proqramçı, Tech Lead, Head of Development. Hər pillədə kod yazmaq bir az azalır, qərar vermək isə çoxalır. Artıq sual “bu funksiyanı necə yazım?” deyil, “komanda bu sistemi necə qursun ki, illərlə işləsin?” olur.
Bu mərhələdə vacib olanlar:
- Sistemin memarlığını qabaqcadan düşünmək
- Kod keyfiyyətinə və təhlükəsizliyə cavabdeh olmaq
- Komandanın inkişafını öz uğurunuz qədər ciddi qəbul etmək
Vəzifəyə tələsməyin. Hər pillənin öyrədəcəyi dərsi tam öyrənin.
Nəticə
Bu 7 məsləhət tətbiq olunanda:
- Texnologiya dəyişsə də, bilikləriniz köhnəlmir
- Biznes sizinlə danışmağı rahat hesab edir
- Komandada etibar qazanır və daha tez irəliləyirsiniz
Yalnız dil və framework öyrənməklə kifayətlənəndə isə hər yeni texnologiya sizi yenidən başlanğıc nöqtəsinə qaytarır.
Son olaraq
Hansı dili seçməyiniz o qədər də vacib deyil. Vacib olan problemi anlamaq, işi sona çatdırmaq və hər gün bir az daha yaxşı mühəndis olmaqdır. Bu gün yuxarıdakı siyahıdan birini seçin və ondan başlayın.
Elxan Hüseynli
Proqram mühəndisi, Xəzəroğlu Group-un təsisçisi
